سبدخرید شما خالی است!

ردیف از جنسی دیگر گونه

همیشه این پرسش در ذهن وجود داشته که چرا در بسیاری از شعرها ردیف به معانی مختلف آمده تکلیف ردیف چیست آیا می توان از آن چشم پوشی کرد یا اینکه راه حلی دیگری پیدا کرد در شعرهایی که ردیف آنها جناس تام هستند وضعیت چگونه است؟

در مثال های زیر قافیه و ردیف چگونه است؟
در بیت :
گلاب است گویی به جویش روان
همی شاد گردد به بویش روان

و یا قابل تأمل تر از آن این بیت مولانا:
آتش است این بانگ نای و نیست باد
هرکه این آتش ندارد نیست باد

یا این ابیات حافظ :
نفس باد صبا مشک فشان خواهد شد
عالم پیر دگرباره جوان خواهد شد
گل عزیز است غنیمت شمریدش صحبت
که به باغ آمد از این راه و از آن خواهد شد

تکلیف خواهد شد با معنی فعل رابطه وفعل غیر رابطه چیست؟
ردیف در رباعی زیر از فیض کاشانی کل شعر را شامل می شود آن وقت بقیه شعر هم فقط قافیه است حسن است یا عیب؟
با من بودی منت نمیدانستم                  تا من بودی منت نمیدانستم
رفتم چه من ار میان ترا دانستم             با من بودی منت نمیدانستم
یا این رباعی از جامی :
من در غم هجر و دل به دیدار تو خوش است            تن در غم هجر و دل به دیدار تو خوش است
تا کی چشمم سرشک حسرت ریزد                     اندر در غم هجر و دل به دیدار تو خوش است
آیا این ابیات که مشابه شان هم کم نیستند دلیل بر ناآگاهی و ناتوانی شاعر است و این ابیات نیز فاقد ارزش ادبی هستند؟
یا شاید دیدگاه و تعریف ما از ردیف ناقص و احیاناً نادرست است.
برای تعریف ردیف چند دیدگاه وجود دارد که دیدگاه غالب به وحدت صوری و معنایی ردیف معتقد است.
شمس قیس رازی ردیف را این گونه تعریف می کند « بعضی از کلمه آخرین باشد به شرط آنکه آن کلمه عین ها و معناها در آخر ابیات تکرار شود پس اگر تکرار شود آن را بخوانند ردیف ماقبل آن قافیه باشد (قیس رازی ۱۳۷۳)
در دایرة المعارف مصاحب نیز ردیف چنین تعریف شده است کلمه یا کلماتی مستقل از قافیه که پس از آن به لفظ و معنی یکسان تکرار گردد شعر در معنی آن محتاج باشد.( مصاحب ۱۳۸۰)
شاه حسین ۱۳۶۷ ، شمیسا ۱۳۷۰ ، نوروز ۱۳۷۰ ، وزیر ۱۳۷۸ ، نیز تقریباً همین تعریف را بیان کرده اند.
در كتب معاصر نيز تعاريفي از رديف ارائه شده است تکرار همین نظر است.
حق شناس نيز رديف را چنين تعريف نموده است: رديف هم گوني كاملي است از تكرار يك عنصر دستوري يگانه.

وحيديان كاميار: واژه، گروه، بند، جملهبا توالي يكسان و با نقش هاي صوتي، صرفي، نحوي و، معنايي يكسان در پايان مصاريع يا ابيات يك شعر بعد از قافيه پديد مي آيد.
به گفتة شميسا : رديف كلمه يا كلماتي است كه در آخر مصراع ها عيناً بعد از قافيه تكرار شوند.
دیدگاه دیگر به وحدت معنایی قائل نیست و به نظر می‌رسد وحدت معنایی برساخته شمس قیس رازی باشد زیرا در تعریف رشیدالدین وطواط و در تعریف خواجه نصیرالدین طوسی وحدت معنایی به چشم نمی خورد خواجه نصیر به صراحت اعلام می دارد;i وحدت معنایی را لازم نمیداند نصیرالدین طوسی( ۱۳۶۹ ).
از این رو به نظر می رسد تعریف زیر جامع و مانع تر است ردیف کلمه یا کلماتی است که پس از قافیه بیاید گاه دارای یک معنی باشد ویا جزئی از دیگر به شمار رود که بافت کلام معنای مجازی و کنایی جدیدی پدید آورد

نکته حائز اهمیت همین تعریف اخیر است زیرا با التفات به شواهد ومثال های متعدّد بسیاری از ردیف ها علی الخصوص ردیف های فعلی بخش همکرد در معنای کنایی و بیشتر در ساخت فعل های مرکب به کار رفته اند.


مثلاً در این شعر سنایی:
عشق ازین معشوقگان بی وفا دل بر گرفت             دست ازین مشتی ریاست جوی دون بر سر گرفت
عالم پر گفتگوی و در میان دردی ندید                    از در سلمان در آمد دامن بوذر گرفت
اینت بی همت که در بازار صدق و معرفت             روی از عیسا بگردانید و سم خر گرفت
سامری چون در سرای عافیت بگشاد لب               از برای فتنه را شاگردی آزر گرفت
نان اسکندر خوری و خدمت دارا کنی                   خاک سیم از حرص پنداری که آب زر گرفت
بلعجب بازیست در هنگام مستی با فقر               کز میان خشک رودی ماهیان تر گرفت
سالها مجنون طوافی کرد در کهسار دوست           تا شبی معشوقه را در خانه بی مادر گرفت
آنچه از مستی و کوتاهی شبی آهنگ کرد            تا سر زلفش نگیرد زود ازو سر بر گرفت
خواجه از مستی شبی بر پای چاکر بوسه داد        تا نه پنداری که چاکر قیمت دیگر گرفت
زین عجایب تر که چون دزد از خزینت نقد برد           دیده‌بان کور گوش پاسبان کر گرفت
این مرقعها و این سالوسها و رنگها                      امر معروفست کز وی جانها آذر گرفت
دیو بد دینست لیکن بر در دین ره زند                   زهر ما زهرست لیکن معدنی شکر گرفت
ای سنایی هان که تا نفریبدت دیو لعین               کز فریب دیو عالم جمله شور و شر گرفت
هر دعا گویی که در شش پنج او دادی به خواب       چون سنایی هفت اختر ره ششدر گرفت


و در این قصیده بلند خاقانی اگر همه ردیف ها به یک معنی بودند آیا آن زیبایی را همچنان داشت؟
خـورشـیـد کـسـری تـاج بـین ایوان نو پرداخته                 یـک اسـبـه بـر گـوی فـلـک مـیدان نو پرداخته
عـیـسـی کـده خـرگـاه او وز دلـو یـوسف چاه او               در حـوت یـونـس گـاه او بـرسـان نـوپـرداخـته
ایـن عـلـت جـان بـیـن هـمی، علت‌زدای عالمی             سـرسـام وی را هـردمـی درمـان نـو پـرداخـتـه
ابـر از هـوا بـر گـل چـکـان ماند به زنگی دایگان                 در کـام رومـی بـچـگـان پـسـتـان نـو پرداخته
بـرده بـه چـارم مـنـظـره، مـهره برون از ششدره             نـزل جـهـان را از بـره، صـد خـوان نـو پـرداخته
هـان شـاخ دولـت بنگرش کامسال نیک آمد برش           چـون بـاربـد مـرغ از بـرش دسـتـان نو پرداخته
شـاه فـلـک بـر گـاه نـو داده جـهـان را جـاه نو               چـون حـصـن دیـن را شـاه نـو بنیان نو پرداخته
هـان الـنثار ای قوم هان جان مژده خواهید از مهان        کـایـنـک سـر شـروان‌شـهـان ایـوان نو پرداخته
بـنـمـوده اخـتـرتـان هنر، بخشیده افسرتان ظفر            اقـبـال خـسـروتـان ز فـر، کـیـهـان نو پرداخته
خـسـرو جـلال الدین سزد دارای شروان این سزد         بـزمـش سـپـهـر آئـیـن سـزد دوران نو پرداخته
قـصـرش گـلـسـتـان ارم، صـدرش دبستان کرم            در هـر شـبـسـتـان از نـعـم بـستان نو پرداخته
ایوانش را کز کعبه بیش، احسانش زمزم رانده پیش       از بـوقـبـیـس حـلـم خـویـش ارکان نو پرداخته
مـحـراب خـضـر ایـوان او، به ز آب حیوان خان او               در هـر شـکـارسـتـان او، حـیـوان نـو پـرداخته
فـراش صـدرش هـر شـهی، بهر چنین میدان‌گهی          چـرخ از مـه نـو هـر مـهـی چـوگـان نو پرداخته
گـردون چـو طـاقـی از برش، بسته نطاقی بر درش         در هــر رواقـی از زرش، بـرهـان نـو پـرداخـتـه
هـر خـاک پـایـش قبله‌ای، هر آب‌دستش دجله‌ای           هـر بـذل او در بـذلـه‌ای، صـد کـان نـو پرداخته
اشـکـال دولـت کـرده حل، بر تیرش از روی محل            ایـن سـبـز پـنـگـان از زحـل، پیکان نو پرداخته
کـلـکـش ابـد را قـهـرمـان بـهر دواتش هر زمان             هـسـت از فـم الـحـوت آسمان دندان نو پرداخته
چـون از لـعـاب شـیـر نر، دندان گاو است آب‌خور            تـیـغـش بـر اعـدا از سـقـر، زنـدان نـو پرداخته
بـاد از بـقـا حـصـن تـنـش، وز گرز البرز افکنش             بـر حـصـن جـان دشـمـنش، غضبان نو پرداخته
حـکـمـش ولـیـعـهـد قدر، پیکانش سلطان ظفر           تـیـرش ز طـغـرای هـنـر فـرمـان نـو پـرداخته
تـریـاق عـدلـش هـر دمـی اکـسـیر جان عالمی         خـاقـانـی از مـدحـش هـمـی دیـوان نو پرداخته
همچنین در این قصیده :
گـردون نـقـاب صـبـح بـه عـمـدا بـرافـکند               راز دل زمــانــه بــه صــحــرا بـرافـکـنـد
مـسـتـان صـبـح چـهـره مـطـرا بـه می‌کنند           کـایـن پـیـر طـیـلـسـان مـطـرا بـرافـکـند
جـنـبـیـد شـیـب مـقـرعـهٔ صـبـح دم کنون            تـرسـم کـه نـقـره خـنـگ بـه بـالـا برافکند
در ده رکـاب مـی کـه شـعـاعـش عـنان زنان            بـر خـنـگ صـبـح بـرقـع رعـنـا بـرافـکـند
گـردون یـهـودیـانـه بـه کـتـف کـبود خویش             آن زرد پـاره بـیـن کـه چـه پـیـدا بـرافـکند
واین غزل ناب از حافظ:
خـمـی کـه ابروی شوخ تو در کمان انداخت              بـه قـصـد جـان مـن زار نـاتـوان انـداخت
نـبـود نـقـش دو عـالـم که رنگ الفت بود               زمـانـه طـرح مـحـبت نه این زمان انداخت
به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد         فـریـب چشم تو صد فتنه در جهان انداخت
شراب خورده و خوی کرده می‌روی به چمن            کـه آب روی تـو آتـش در ارغـوان انداخت
بـه بـزمـگـاه چـمـن دوش مست بگذشتم              چـو از دهـان تـوام غـنچه در گمان انداخت
بـنـفـشـه طـره مـفـتـول خود گره می‌زد               صـبـا حـکـایـت زلـف تو در میان انداخت
ز شـرم آن کـه بـه روی تـو نـسبتش کردم            سـمـن به دست صبا خاک در دهان انداخت
مـن از ورع مـی و مطرب ندیدمی زین پیش             هـوای مـغـبـچـگـانم در این و آن انداخت
کـنـون بـه آب مـی لـعـل خـرقه می‌شویم              نـصـیـبـه ازل از خـود نـمـی‌توان انداخت
مـگـر گـشـایـش حـافظ در این خرابی بود              کـه بـخـشـش ازلـش در می مغان انداخت
جـهـان بـه کام من اکنون شود که دور زمان            مـرا بـه بـنـدگـی خـواجـه جهان انداخت


و این دراین غزل واژه «نیست» در معنی فعل رابط و غیر رابط و یا هردو این چنین ایهام یگانه ای را می سازد :


روشـن از پـرتـو رویت نظری نیست که نیست            مـنـت خـاک درت بـر بصری نیست که نیست
نــاظــر روی تـو صـاحـب نـظـرانـنـد آری                  سـر گـیسوی تو در هیچ سری نیست که نیست
اشـک غـمـاز مـن ار سـرخ بـرآمد چه عجب               خجل از کرده خود پرده دری نیست که نیست
تـا بـه دامـن نـنـشـیـنـد ز نـسیمش گردی               سـیـل خیز از نظرم رهگذری نیست که نیست
تـا دم از شـام سـر زلـف تـو هـر جـا نـزنند              با صبا گفت و شنیدم سحری نیست که نیست
مـن از ایـن طـالـع شـوریـده بـرنـجم ور نی               بـهـره مند از سر کویت دگری نیست که نیست
از حـیـای لـب شـیـریـن تـو ای چشمه نوش             غرق آب و عرق اکنون شکری نیست که نیست
مـصـلـحـت نـیـست که از پرده برون افتد راز              ور نه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
شــیــر در بـادیـه عـشـق تـو روبـاه شـود                آه از این راه که در وی خطری نیست که نیست
آب چـشـمـم کـه بـر او منت خاک در توست            زیـر صـد مـنت او خاک دری نیست که نیست
از وجـودم قـدری نـام و نشان هست که هست        ور نه از ضعف در آن جا اثری نیست که نیست
غـیـر از این نکته که حافظ ز تو ناخشنود است           در سـراپـای وجـودت هـنری نیست که نیست


بنابر این لازم است بار دیگر به کارکرد ردیف به ویژه در سبک عراقی به بعد توجه از جنس دیگری کرد. بدون شک در زبان و ادب ابتدا کارکرد و مورد استفاده ملاک بوده و بر مبنای آن تعریف ساخته شده است؛ پس با توجه به دگرگونی در کارکرد ردیف باید تعریف آن نیز دچار تغییر شود.
شفیعی کدکنی کارکرد اصلی قافیه و به تبع آن ردیف را تکمیل و تتمه موسیقی لفظی و معنوی شعر می داند.
رديف يكي از عناصر اصلي شعر در زبان فارسي است كه به عنوان يكي از عوامل مهم موسيقايي از ديرباز مورد توجه شاعران زبان فارسي بوده است رديف را بايد يكي از نعمت هاي بزرگ شعر فارسي دانست، درصورتي كه بلاي جان معاني و احساسات شاعر نباشد؛ زيرا از جهات موسيقي و معاني و كمك به تداعي هاي شاعر و از نظر تركيبات و مجازهاي بديع در زبان به شعر زيبايي و اهميت مي بخشد ( شفیعی کدکنی : 1385)

آیا اگر ردیف با همان معنی ثابت به کار رود زنجیری به پای اندیشه شاعر نخواهد بود؟

بر این اساس می توان فتح بابی گشود که ردیف در واقع نوعی قافیه است که ابیات را بسیار رندانه ذو قافیتین می کند و بر این اساس است که مولانا نیز این بیت بی اشکال را در عین زیبایی سروده است:
آتش است این بانگ نای و نیست باد هرکه این آتش ندارد نیست باد
آیا واقعاً نبود قافیه در این بیت حس می شود؟

تا باشد راهی برای آیندگان از جنسی دیگرگونه

آخرین محصولات